အမေ့ခံအတိတ်
အမေ့ခံအတိတ်
တစ်ချိန်က တာလီတိုင်းပြည်

၈ ရာစုနှစ် - ၁၃ ရာစုနှစ်

တစ်ချိန်က တာလီတိုင်းပြည်

room China

Read in English

သမိုင်းဦးအစ ကာလအတော်ကြာသည်အထိ မြန်မာ့အရှေ့မြောက်ဘက် အိမ်နီးချင်းမှာ တရုတ်မဟုတ်။ လွတ်လပ်သော ယူနန် မင်းနေပြည်ဖြစ်၏။ မြို့တော်မှာ တာလီ (Dali) ဖြစ်၏။ ၈ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုနှစ်များအထိ ကိုယ့်မင်းကိုယ့်ချင်းနှင့် ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သော အင်အားကြီး တိုင်းပြည်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အနောက်ဘက်မှ တိဘက်အင်ပါယာနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့လိုက်၊ တစ်ခါတစ်ရံတွင် တရုတ် တန်မင်းဆက်၊ ဆောင်မင်းဆက်တို့နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့လိုက် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ပေသည်။ ယင်းတို့၏မြင်းတပ်များသည် ယနေ့မြန်မာပြည် အရပ်ဒေသအထိပင် ထိုးဖောက်ဝင်ရောက် လာခဲ့သည်။ အလယ်ခေတ်မြို့တော် ပုဂံတည်ထောင်ရာတွင် ယင်းတို့ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့နိုင်ဖွယ်ရာ ရှိသည်။ ယူနန်သူ ယူနန်သားတို့ ယင်းတို့ကိုယ်ကို မည်သို့ခေါ်ဝေါ်ကြသည်ကို မသိရပါ။ (ယူနန်ဆိုသော စကားလုံး ပေါ်ပေါက်လာသည်မှာ မကြာလှသေး။) တရုတ်တို့ကမူ ယင်းတို့၏ဘုရင်ကို နန်ကျောင် (Nanzhao)၊ တောင်ဘက်မင်းဟု ခေါ်၏။ သို့ဖြင့် နန်ကျောင် တိုင်းပြည်ဟု အမည်တွင်လာခဲ့၏။

ရှေးပဝေဏီက ယူနန်ပြည်၏ အချို့သောဒေသများကို ဟန်တရုတ်တို့ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ အေဒီ ၃ ရာစုသို့ ရောက်သောအခါ တရုတ်မြို့စောင့်တပ်များ အပြီးဆုတ်ခွာသွားရာ ယူနန်ပြည်တွင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ ရောယှက်လျက် ကျန်ခဲ့၏။ ယင်းတို့အထဲတွင် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးဘီဘင်များ ပါဝင်နေနိုင်ပါသည်။ ထို့အပြင် ယနေ့ယူနန်ပြည်တွင် နေထိုင်လျက်ရှိသော ဘာသာစကားနှင့် ဒေသိယသုံးစကား မျိုးစုံ ပြောဆိုကြသည့် တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုများလည်း ရှိနေခဲ့နိုင်ပါသည်။ ၉  ရာစုတွင် လူမျိုးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု သရုပ်ခွဲပညာရှင် တရုတ်လူမျိုး ဖန်ချိုက ‘မန်ရှူ ခေါ် တောင်ဘက်ခြမ်းမှ လူရိုင်းများ’ အကြောင်း ကျမ်းပြုခဲ့သည်။ ထိုစာအုပ်ထဲတွင် ယူနန်ရှိ လူမျိုးစုပေါင်းစုံအကြောင်း ဖော်ပြရေးသားထား၏။ ထိုဒေသတွင် ဝူမန် လူမျိုးစု သို့မဟုတ် တောင်ဘက်လူရိုင်းမည်းများ ရှိကြောင်း ဖန်ချိုက ဆိုထားသည်။ ယင်းလူမျိုးတို့မှာ နက်မှောင်သော အသားရေရှိသည့်အတွက် ထိုသို့ခေါ်ခြင်းဖြစ်၏။ အတော်များများမှာ ကျေးလက်သူ ကျေးလက်သားများ ဖြစ်ကြပြီး ဆိတ်များ၊ သိုးများ မွေးကြသည်။ တိဘက်မှ တောင်ယွန်းယွန်းသို့ မြစ်ဝှမ်းများအတိုင်း တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းရွေ့လာကြကာ ပူပြင်းခြောက်သွေ့ သည့် မြန်မာပြည် မြေပြန့်ဒေသဆီသို့ ရောက်ရှိလာသည်။ အချို့သော လူရိုင်းမျိုးစုများကို ‘တောင်ပေါ်တောရိုင်းဒေသများတွင် အများအပြားတွေ့ရသည်’ဟု ဆိုသည်။ ‘သတ္တိရှိ ရဲရင့်ပြီး ပေါ့ပါးဖျတ်လတ်ကာ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော’ လူရိုင်းမျိုးစု အချို့ရှိပြီး ‘ယင်းတို့သည် မြင်းဖြူ သို့မဟုတ် ဖြူနက်ကြား မြင်းများမွေးကြသည်။ တောထဲရှိ ပိုးစာပင်ကို လေး လက်နက် ကောင်းကောင်း ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်တတ်ကြသည်။’ နောက်လူမျိုးစုတစ်ခုတွင်မူ အမျိုးသမီးများ ပါဝင်ကြသည်။ ယင်းအမျိုးသမီးများသည် ‘နို့နှင့် မလိုင်ကိုသာ ကြိုက်ကြ၏’။ ယင်းတို့သည် ‘ဖြူဖွေးဝဖြိုးကာ ဟိုဟိုသည်သည် လျှောက်လည်ရသည်ကို ပျော်မွေ့ကြ၏’။ တရုတ်တို့၏အမြင်အရမူ ယင်းတို့သည် သန့်သန့်ရှင်းရှင်း နေတတ်သော လူစုတော့မဟုတ်၊ သို့သော် ဘာဖြစ်ဖြစ် ပျော်ပျော်နေတတ်ကြသူများ ဖြစ်ကြသည်။ မိုးမန်အမည်ရှိ တိုင်းရင်းသားတစ်စုဆိုလျှင် ဘယ်အခါမှ လက်လည်းမဆေး၊ မျက်နှာလည်းမသစ်သော လူမျိုးစုဖြစ်ကြသည်ဟု ဆို၏။ ‘ယောက်ျားရော၊ မိန်းမပါ သိုးသားရေကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ‘ယမကာသောက်စားပျော်ပါးကာ ကခုန်သီဆိုရသည်ကို ခုံမင်သော’ ဓလေ့ထုံးစံရှိကြသည်။

စပိန်ကို အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်တို့ သိမ်းပိုက်ချိန်ကာလ ဝန်းကျင်ဖြစ်၏။ တာလီ၌ နန်ချောင်ဘုရင်သည် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မင်းသားအုပ်ချုပ်ခံနယ်မြေ ၆ ခုကို ပေါင်းစည်းကာ နိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်လိုက်သည်။ ဆက်လက်၍ အထက်တွင် ပြောခဲ့သော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများကို စည်းရုံးရေးဆင်းသည်။ စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက စစ်မက်လိုလားသော တိုင်းပြည်တစ်ခု ဖြစ်ရာ ပိုင်နက်မှာ တစ်စတစ်စ ကျယ်ပြန့်လာတော့သည်။  အလယ်ခေတ် အစောပိုင်း ထိုခေတ်ကာလတွင် အာရှအရှေ့ပိုင်းကို အင်အားကြီးတိုင်းပြည်နှစ်ခုက လွှမ်းမိုးထားသည်။ တရုတ်နှင့် တိဘက်ဖြစ်၏။ တိဘက်တို့ အင်အားကြီးထွားလာသည်မှာ မကြာလှသေးသော်လည်း တန်ခိုးအာဏာ အထွတ်အထိပ် ရောက်နေပြီ ဖြစ်၏။ နန်ချောင်နှင့် အလားတူ ကျူးကျော်နယ်ချဲ့နေသည့် တိဘက်တို့ နှစ်ဦးကြား အချိန်ကာလအတော်ကြာ တိုက်ပွဲဖြစ်ကြသေးသည်။ ၇၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြည်တွင်းပုန်ကန်မှုများကြောင့် တရုတ်ပြည် ပြိုကွဲသောအခါ တရုတ်မြို့တော်များကို လုယက်တိုက်ဖျက်ရန် တိဘက်နှင့် နန်ချောင်တို့ ပူးပေါင်းခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်က တိဘက်-နန်ချောင် မဟာမိတ် ဖြိုခွဲပစ်နိုင်ခဲ့၏။ တိဘက်ကြီးထွားလာခြင်းအတွက် တရုတ်နန်းတွင်းမှာ အကြီးအကျယ် ခေါင်းခဲနေရသည်ဖြစ်ရာ ပတ်ပတ်လည်မှ ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့မှုပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ အနောက်ဘက်ရှိ တာ့ခ်နှင့် အာရပ်၊ တောင်ဘက်ရှိ အိန္ဒိယ၊ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ နန်ချောင်တို့နှင့် ပူးပေါင်းစစ်ဆင်ကာ တိဘက်မြို့တော် လာဆာကို ချေမှုန်းလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ‘လူရိုင်းများကို တိုက်ရန် လူရိုင်းများကိုသုံးခြင်း’ သည် ထိုစဉ်က တရုတ်တို့၏ အယူဝါဒတစ်ခုဖြစ်၏။ ယနေ့မြန်မာနယ်စပ်အနီးတွင် တိဘက်စစ်တပ်ကို နန်ချောင်-တရုတ်တပ်က အနိုင်ရခဲ့၏။ တိဘက်တပ်ထဲတွင် စမာကန်နှင့် ဟာရူးနအာလ်ရာရှစ်နန်းတော်စသည့် ဝေးလံခေါင်ဖျားဒေသများမှ အာရပ်သ့ုံပန်းများ ပါဝင်ကြသည်။ ယူနန်တောင်စောင်းတစ်နေရာတွင် ယင်းတို့ကို သံချပ်ဝတ်စုံ ၂ သောင်းနှင့်အတူ ဖမ်းဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ကျေးဇူးတုံ့ပြန်သောအားဖြင့် တရုတ်တို့သည် နန်ချောင်သံတမန်များကို ဂျပန်ထက်ပင် ပိုမိုအဆင်မြင့်သော တိုင်းပြည်မှ ကိုယ်စားလှယ်တော်ကြီးများအဖြစ် ဖိတ်ကြားဧည့်ခံခဲ့သည်။ အထူးဧည့်သည်တော်များကို တော်ဝင်စစ်ဆင်များဖြင့် ခရီးဦးကြိုဆိုပြီး အဖိုးတန် ရှားပါးလက်ဆောင်များ ပေးအပ်ခဲ့၏။

ထိုစဉ်က နန်ချောင်ပြည်မှာ အာဏာအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်နေချိန်ဖြစ်၏။ တောင်ဘက်မှနေ၍ မြန်မာပြည်ထဲသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာပြီး ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ မြို့ရိုးများ ကာရံထားသော မြို့ငယ်များကို လုယက်တိုက်ခိုက်သည်။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် သဲသောင်ကမ်းစပ်အထိပင် ခြေဆန့်နိုင်ကောင်း ခြေဆန့်နိုင်ခဲ့၏။ မာနထောင်လွှားခဲ့သည့် ကာလတစ်ခုတွင် နန်ချောင်တို့သည် တရုတ်နှင့် သဘောတူညီထားမှုကို ဖောက်ဖျက်ကာ တရုတ်ပိုင်နက် ဟနွိုင်းကိုပင် ဝင်တိုက်၏။ ထို့နောက် တောင်တန်းများကို ကျော်ဖြတ်ကာ စီချွမ်ပြည်နယ်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ချန်ဒူးမြို့ကို သိမ်းယူဖျက်ဆီးပစ်သည်။ ဤသည်အားလုံးကို တာလီရှိ နန်ချောင်ဘုရင်က ပလ္လင်ပေါ်ထက်တွင် ကျားသားရေချုံကာ ခိုင်းစေနေခြင်းပင် ဖြစ်၏။ နန်ချောင်ဘုရင် ချုံသောသားရေသည် အနီရောင်နှင့် အနက်ရောင် တောက်တောက် အစင်းကြားဖြစ်ပြီး အမြင့်ဆုံး၊ အခေါင်ဆုံး တောတောင်များထဲရှိ အလှဆုံး ကျားများမှ ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။

တဖြည်းဖြည်းနှင့် နန်ချောင်မင်းဆက် ပျက်ယွင်းသွားပါသည်။ အကြောင်းမှာ ပြင်ပဖိအားထက် ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများကြောင့် ဖြစ်၏။ ၉၀၂ ခုနှစ်တွင် နန်းလုရာ တော်ဝင်မိသားစုတစ်ခုလုံး အသတ်ခံရ၏။ နောက်တက်လာသော အုပ်ချုပ်သူမှာ ယခင်ဘုရင်ထက်စာလျှင် ပလွှားမှု မဆိုသလောက် နည်းသည်။ တာလီတွင်ပင် နန်းစိုက်ခဲ့၏။ ထိုအချိန်တွင် ဗုဒ္ဓဝါဒက တိုင်းသူပြည်သားများအကြား ပျံ့နှံ့နေပြီဖြစ်ရာ တာလီဘုရင်များသည် ဘာသာတရား ကိုင်းရှိုင်းသူများအဖြစ် ကျော်ကြားလာသည်။ တာလီမြို့တော်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သင်ကြားလေ့လာရာ နေရာဌာနတစ်ခုကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မြန်မာနှင့် နန်ချောင်အကြား အဆက်အသွယ် အားကောင်းနေပြီး တာလီ၏လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် ပုဂံမင်းနေပြည်တော်သစ် တစ်စစ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ထို့အပြင် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယနှင့်လည်း အဆက်အသွယ်ရှိကောင်း ရှိနိုင်ခဲ့၏။ ထို့နောက် မွတ်ဆလင်တို့ ဝင်ရောက်ကျူးကျော်လာတော့မည့်ဆဲဆဲတွင် ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အသီးသီးကိုးကွယ်သော တိုင်းပြည်နှစ်ခု အဖြစ် ကွဲသွားတော့သည်။

တာလီဘုရင်များက တိုင်းပြည်ကို ဂန္ဓာရတိုင်းဟု မှည့်တွင်ခေါ်ဆိုသည်။ ယနေ့အာဖဂန်နစ္စတန်ရှိ Kandahar နှင့် အတူတူပင် ဖြစ်၏။ ယူနန်၏ စာပေကျမ်းဂန်လာ မြန်မာအမည်မှာ ဂန္ဓာရဟုပင် ဖြစ်၏။ ဂန္ဓာရသည် ဒဏ္ဍာရီလာ ဗုဒ္ဓဘာသာနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့၏။ မဟာအလက်ဇန္ဒားဘုရင် လက်ထက်က ယနေ့ပါကစ္စတန်နှင့် အာဖဂန်နစ္စတန် နယ်စပ်ကြားနေရာတွင် တည်ရှိခဲ့သော တိုင်းပြည်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ခက်ခဲနက်နဲသော ပညာရပ်များ ပေါ်ပေါက်ရာ၊ ပညာရှိ ပဏ္ဍိတများ အုပ်ချုပ်ရာ၊ ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းသူများ နေထိုင်ရာ၊ အေးချမ်းသာယာသော တိုင်းပြည်အဖြစ် ကျော်ကြားခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃ ရာစုနှစ်တွင် အုပ်စိုးခဲ့သော ဗုဒ္ဓဘာသာ ယုံကြည်ကိုးကွယ်သည့် အိန္ဒိယဘုရင် အာသောကမင်းကြီး၏ သားစဉ်မြေးဆက်အဖြစ် တာလီဘုရင်တို့သည် မိမိကိုယ်ကိုယ် မှတ်ယူထားကြသည်။ အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းမှ သီဟိုဠ်နှင့် ဗီယက်နမ်အထိ ဗုဒ္ဓဘာသာနိုင်ငံများ၏ ညီနောင်သားချင်း နိုင်ငံအဖြစ် မိမိဘာသာ သတ်မှတ်ထားကြ၏။

တာလီသည် တစ်ချိန်က ဗုဒ္ဓ သတင်းသုံးခဲ့သော ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာန တစ်ဖြစ်လဲ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဌာနဖြစ်သည့် မိတ္ထီလာနှင့်လည်း အဆက်အစပ်ရှိခဲ့သည်။ မိတ္ထီလာသည် ရှေးခေတ် အိန္ဒိယကမ္ဘာ၏ နယူးယောက်ဟုပင် တင်စားခေါ်ဝေါ်နိုင်သည်။ “ရိက္ခာရုံများတွင် အစားအသောက်များ ပြည့်လျှံကာ၊ ကချေသည် တစ်သောင်းခြောက်ထောင်ခန့်ရှိပြီး ဘဏ္ဍာတိုက်တွင် ရတနာများ ပြည့်လျှံနေသော” ဒေသဖြစ်၏။ တာလီကန်တော်ကြီး၏ တစ်ဖက်ကမ်းရှိ ဂူမှာ ကုတုပဒဂူဟု နာမည်ကျော်သည်။ (မူရင်းဂူမှာ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းတွင်ရှိ၏)။ ထိုဂူထဲတွင် မဟာကသီယပ ရဟန်းတော်သည် နောင်ပွင့်လတ္တံသော ဗုဒ္ဓကို ဖူးမျှော်ရန် စောင့်ဆိုင်းနေလျက်ရှိသည်ဟု အဆိုရှိ၏။ ဂူ၏ဘေးတွင် စေတီတစ်ဆူရှိကာ ဗုဒ္ဓ၏ မဟာသာဝကြီးဖြစ်တော်မူသော အာနန္ဒာရှင်တော်မြတ်၏ ဓာတ်တော်များ ဌာပနာထားသည်ဟု ဆို၏။ ပိပလ္လဂူသည်လည်း ပထမ သံဃာယနာတင်သည့်ဂူဟု အဆိုရှိ၏။ ဤသို့ဖြင့် တာလီသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့ အထွတ်အမြတ်ထားရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်၏ နောက်ပိုင်းဘုရင်များကဲ့သို့ တာလီဘုရင်များသည် ထင်ရှားကျော်ကြားသော အိန္ဒိယမျိုးရိုးများ ဖြစ်ချင်ကြသည်။ သူတို့ကိုယ်သူတို့ အိန္ဒိယဧကရာဇ် အာသောကမင်း၏ အနွယ်တော်များဟု အမည်ခံလိုကြ၏။ ပါရှန်းပညာရှိ ရာရှစ်အယ်လ်ဒင်က ဂန္ဓာရမင်းသည် သူ့ကိုယ်သူ မဟာရာဇာတစ်ယောက် ပုံစံဖမ်းနေသည်ဟု ရေးသားခဲ့၏။

ဗုဒ္ဓဂိုဏ်းပေါင်းစုံသည် ဤနေရာတွင် ထွန်းကားခဲ့၏။ ချန်းဗုဒ္ဓဝါဒ (ဂျပန်အသံထွက် ဇင်ဗုဒ္ဓဝါဒဟု အနောက်ဘက်တွင် လူသိများသည်) မှာ ဤနေရာမှ ဂိုဏ်းဖြစ်သည်။ တရုတ်ဗုဒ္ဓဘာသာလောကမှ ဇင်ဘာသာသည် ရာစုတွင် စတင်လာခဲ့၏။ ဇင်က ပညာတတ်တို့စည်းစနစ်တို့ကို မုန်းသည်။ သူတို့၏ သင်ကြားချက်များတွင် ထူးဆန်းသော စကားလုံးများနှင့် ထူးခြားသော အပြုအမူများ ပါဝင်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘင်္ဂလားနှင့် တိဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော ဂန္ဓာရဗုဒ္ဓဘာသာကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်သူ ပိုများလာခဲ့သည်။ သူတို့၏ ခေါင်းဆောင်များသည် ယောဂကျင့်စဉ်များကို ကျင့်ကြံကာ ထူးဆန်းသော တန်ခိုးစွမ်းအင်ကို လိုက်စားကြ၏။ မြန်မာပြည်တွင် ယင်းတို့ကို အရည်ကြီးဟု ခေါ်ကြ၏။ သူတို့၏ မူမမှန်သော ကျင့်စဉ်များနှင့် ပန်းဦးလွှတ်သော အလေ့အထများကို လူသိများသည်။

ရှေးခေတ်ယူနန်ကား အတွေးအခေါ်ရော လှုံ့ဆော်မှုများတွင်ပါ ကွဲပြားခြားနားစွာ ပေါ်ထွန်းရပ်တည်ခဲ့၏။ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယအကြား အချိတ်အဆက်အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့သော တိုင်းပြည်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့လေသည်။


မြန်မာ့ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ အတိတ်နှင့် ပစ္စပ္ပုန် မှ နောက်ထပ် အကြောင်းအရာများ ဆက်လက်လေ့လာရန်

ခေါင်းစဉ်များ အားလုံးကြည့်ရန်