အမေ့ခံအတိတ်
အမေ့ခံအတိတ်
event_note ခေတ်ကာလများပြပုံ

၈ ဇူလိုင် ၁၈၅၄ - ၁ အောက်တိုဘာ ၁၈၇၈

ဘဝရှင် မင်းတုန်းမင်းတရား၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ

people King Mindon Prince of Kanaung

Read in English

မင်းတုန်းမင်းကို မြန်မာတို့က သာသနာကို များစွာ အကျိုးပြုသည့် ဒါယကာတော်၊ နောက်ဆုံးသော မင်းကောင်းမင်းမြတ်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ပြုခဲ့သည့် များစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှု၊ တည်ဆောက်လှူဒါန်းခဲ့သည့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၊ စေတီပုထိုးများ၊ ထောက်ပံ့ခဲ့သည့် ရာထောင်ချီ ရဟန်းတော်များ၊ ၁၈၇၁ ခုနစ်တွင် ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့သော ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင်ပွဲ အစရှိသည်တို့ကို အမှတ်ရကြသည်။ ပိဋကတ်သုံးပုံကို ပြန်လည်အတည်ပြု သန့်စင်ရန် တိုင်းတပါးမှ ရဟန်းတော်များ အပါအဝင် ရဟန်းတော် အပါးရေ ၂၄၀၀ ကျော် တခမ်းတနား တက်ရောက်ခဲ့သော သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းကို ရာစုနှစ် ၂၀ ခန့်အတွင်း ပထမဆုံး ပြုလုပ်သည့်ပွဲဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ အတည်ပြုသန့်စင်ပြီးသော ပိဋကတ်တော်များကို ရဟန်းတော်တို့က မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ခြောက်လတာမျှ နေ့ရောညပါ ရွတ်ဖတ်ခဲ့ကြသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ကျွမ်းကျင်သူ ကျောက်ဆစ်ပညာရှင်များက ပိဋကတ်တော် မူသစ်ကို ကာလရှည်ကြာထိ ဖတ်ရှုနိုင်ရန် ကြီးမားသော ကျောက်ဖျာ အချပ် ၇၀၀ ကျော်ပေါ်တွင် ကျောက်ထက်အက္ခရာတင် ထွင်းထုခဲ့ကြသည်။ 

မင်းတုန်းမင်းသည် ဘာသာတရားကို နက်ရှိုင်းစွာ သက်ဝင်ယုံကြည်သူဆိုသည်မှာ ယုံမှားစရာ မရှိ။ ဗုဒ္ဒဘာသာကို လေးနက်ကိုင်းရှိုင်းသည့်တိုင် အခြားဘာသာများကိုလည်း လက်မခံနိုင်လောက်အောင် အစွန်းရောက် တစ်ယူသန်သူ မဟုတ်ပေ။ မန္တလေးရှိ အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ အတွက် ဗလီဆောက်ပေးသည့် အပြင် မက္ကာသို့ ဘုရားဖူးသွားရောက်သည့် မြန်မာမူဆလင်များ တည်းခိုနိုင်ရန် ဇရပ်တစ်ဆောင် ဆောက်လုပ် လှူဒါန်းခဲ့သည်။ နန်းမြို့ရိုး အပြင်ဘက်တွင် အင်္ဂလိကန် သာသနာပြုတို့က စာသင်ကျောင်း ဆောက်လုပ်ခြင်းကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ကြိုဆိုရုံမက သူ၏ သားတော်များကို သာသနာပြုခေါင်းဆောင် ဒေါက်တာမတ်ထံမှ ပညာသင်ယူရန် စေလွှတ်ခဲ့သေးသည်။ 

မင်းတုန်းမင်း၏ နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ၊ အစိုးရအဖွဲ့ကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းရန် ကြိုးပမ်းမှုများ၊ ဗြိတိသျှတို့၏ နယ်ချဲ့မှုမှ ကာကွယ်ရန် အလို့ငှာ တိုင်းပြည်ကို ခေတ်မီဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အားထုတ်မှုများကိုမူ အရေးတယူ သတိတရ မရှိကြပါ။ ဗိုလ်ချုပ်ပရင်ဒါဂတ်စ်၏ အောင်မြင်မှုနှင့် နောက်ဆက်တွဲ နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အဆုံးသတ်တွင် မအောင်မြင်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ သို့ရာတွင် ထိုအားထုတ်ကြိုးပမ်းမှုများသည် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အကျိုးသက်ရောက်သလို ဗြိတိသျှတို့၏ နယ်ချဲ့အုပ်ချုပ်ရေးတွင် အခြေခံရာ ဖြစ်သောကြောင့် သိနားလည်ရန် လွန်စွာ အရေးကြီးပေသည်။ 

မင်းတုန်းမင်းသည် ညီတော် ကနောင်မင်းသားနှင့် တရင်းတနှီး တိုင်ပင်ကာ အုပ်ချုပ်မှုရေးရာများကို တာဝန်ခွဲဝေအုပ်ချုပ်သည်။ ကနောင်မင်းသားက စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် တာဝန်ယူသည်။ အတူယှဉ်တွဲ မင်းပြုသည်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ကနောင်မင်းသားက ဘုရင်နှင့် တန်းတူနီးပါး အဆောင်အယောင် ခမ်းနားထည်ဝါစွာ စံမြန်းနေပြီး ထီးနန်းဆက်ခံမည့် အိမ်ရှေ့မင်းသား အရာရထားသည်ကို မင်းတုန်းမင်း၏ သားတော်ကြီးများက မကျေနပ်ပေ။ မင်းတုန်းမင်း၏ မိဖုရားခေါင်ကြီးမှာလည်း အရေးပါသော သြဇာညောင်းသူ ဖြစ်သည်။ မင်းတုန်းမင်း၏ အဖေတူ အမေကွဲ အစ်မတော် တော်စပ်သည့် စကြာဒေဝီမိဖုရားခေါင်ကြီးသည် တော်ဝင်မိသားစု၏ မျိုးရိုးမြင့်သော အဆက်အနွယ်မှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သိပ္ဗံပညာနှင့် နက္ခတ်ပညာကို အထူးစိတ်ပါဝင်စားသည်ဟု ကျော်ကြားသည်။ ဗေဒင်တွက်ချက်ရာတွင် အင်္ဂလိပ်တို့၏ ရေကြောင်းသုံး ပြက္ခဒိန်ကို အသုံးပြုသည်။ ရာချီသော မိဖုရားကိုယ်လုပ်တော်များ အားလုံးထက် ဘုရင်အပေါ် ပြိုင်ဖက်မရှိ သြဇာညောင်းသည်မှာလည်း ထင်ရှားသည်။

ဥရောပသားတို့၏ ကြီးစိုးမှု ပြန့်ပွားလာပြီး လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲနေသော ကမ္ဘာကြီးနှင့် လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်ဟု နားလည်လာသည်မှာ မြန်မာပြည် တစ်ခုတည်း မဟုတ်ပေ။ အီဂျစ်နိုင်ငံတွင် မာမက်အလီနှင့် သူ၏ ဆက်ခံသူများသည် အနောက်တိုင်း သိပ္ဗံပညာနှင့် နည်းပညာများကို လေ့လာသင်ယူခြင်း၊ စစ်တပ်များကို ခေတ်မီအောင် ပြောင်းလဲခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ပုံစနစ်ကို ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် ဝါဂွမ်းပို့ကုန်ဈေးကွက်ကို စတင် အကောင်အထည်ဖော်ခြင်း အစရှိသည့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်နေခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ယိုးဒယားနိုင်ငံတွင်လည်း မင်းတုန်းမင်းနှင့် ခေတ်ပြိုင် မောင်ဂွတ်ဘုရင် (The King and I ရုပ်ရှင်ထဲမှ ဘုရင်) သည်လည်း ခေတ်မီပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းများ စတင်နေသလို ဂျပန်နိုင်ငံတွင်လည်း ၁၈၆၈ ခုနစ်က တိုကူဂါဝါ ရှိုဂန်အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် ပျက်သုဉ်းသွားပြီးနောက် မေဂျီခေတ်အစတွင် လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေသည်။ မြောက်အာဖရိကတိုက်နှင့် အာရှတိုက်တွင်လည်း ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း နယ်ချဲ့ကျူးကျော်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခဲ့သော နိုင်ငံများကလည်း ထိုသို့ လုပ်ငန်းစဉ်များ ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ မြန်မာပြည်သည် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကို ဦးဆောင်နေခဲ့ခြင်း မဟုတ်သော်လည်း နောက်ဆုံးမှ ကပ်လိုက်နေသူလည်း မဟုတ်ပေ။ 

ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အားထုတ်မှုများ၏ တစိတ်တဒေသ အနေဖြင့် မင်းတုန်းမင်းနှင့် ကနောင်မင်းသားတို့သည် မြန်မာလူငယ်များ (အထူးသဖြင့် နန်းတွင်းမှူးမတ်ကြီးများ၏ သားများ) ကို နိုင်ငံရပ်ခြားကို ပညာတော်သင် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ အချို့မှာ နီးနီးနားနား အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ ကျောင်းများ၊ တက္ကသိုလ်များတွင် တက်ရောက်ကြသော်လည်း အီတလီ၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမဏီ စသည့် အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများတွင် ပညာသင်ရန် ရောက်ရှိသွားသူများလည်း ရှိသည်။ ၁၈၇၀ ပြည့်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် အဝနေပြည်တော်၏ အထက်တန်းရာထူးများတွင် နိုင်ငံခြား ပညာတော်သင်ပြန် အရာရှိများ ရှိနေပြီး ကံဆိုးမိုးမှောင်ကျ မအောင်မြင်ခဲ့သည့် ခေတ်မီတိုးတက်ရေး အားထုတ်မှုများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြရသည်။ 

တပ်မတော်ကိုလည်း ပြန်လည်အားဖြည့်တင်းကာ စနစ်တကျ စီမံခဲ့သည်။ စက်ရုံများ တည်ထောင်ကာ ထိုကာလထိ အသုံးပြုနေသေးသော ရှေးကျသည့် မက်စကပ်သေနတ်များကို အစားထိုးနိုင်မည့် ရိုင်ဖယ်သေနတ်များ၊ ခဲယမ်းများ ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ မီးသင်္ဘော ဆယ်စင်းလည်း တင်သွင်းခဲ့သည်။ မူလက သာမန် ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး အတွက် ရည်ရွယ်သော်လည်း နောင်တွင် ပြည်တွင်း လုံခြုံရေးကို ထိန်းသိမ်းရာတွင်ပါ အရေးပါလာသည်။ ပို၍အရေးပါသည်မှာ စစ်ဖြစ်လျှင် မိသားစုများမှ ယောက်ျားသားများနှင့် အရာရှိများအား မျိုးရိုးနေရာကို ဆက်ခံပြီး စစ်မှုထမ်းစေသည့် စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ကာ အမြဲတမ်း တပ်မတော် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ ရာစုနှစ်များစွာ စစ်မှုထမ်းရခြင်းကို ဂုဏ်ယူကြသည့် ထိုမိသားစုများက အမြဲတစေ အဝတပ်မတော်ကို အင်အားဖြည့်ရန် နောက်မတွန့်ခဲ့ကြပေ။ ရှင်ဘုရင်နှင့် နီးစပ်ပတ်သက်ခြင်းသည် သူတို့၏ ရပ်ရွာဒေသတွင် ဂုဏ်သတင်း အဆင့်အတန်းကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန်လည်း အထောက်အကူ ဖြစ်စေသည်။ ယခုတော့ ထိုစနစ်သည် ဖျက်သိမ်းခံရပြီ ဖြစ်သည်။ 

၁၈၇၀ ခုနစ်တွင် အထက်မြန်မာပြည်ရှိ အခြားမြို့များ အပါအဝင် မန္တလေးနှင့် ရန်ကုန်ကို ဆက်သွယ်သော ကြေးနန်းလိုင်း တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ မော့စ်သင်္ကေတ အချက်ပြစနစ်ကိုလည်း တီထွင်သည်။ အနောက်တိုင်းမှ ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒနှင့် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ စာအုပ်များကိုလည်း ဝယ်ယူပြီး အင်္ဂလိပ် စွယ်စုံကျမ်းကိုပင် မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရန် အစီအစဉ်များ ပြုလုပ်ခဲ့သေးသည်။ စီမံကိန်းကြီး များစွာ ရေးဆွဲကာ စက်မှုလုပ်ငန်းသစ်များ တည်ထောင်ရန် ငွေကြေးများစွာ သုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်ချက်စက်ရုံမှ အထည်ချုပ်စက်ရုံများ အထိ အထွေထွေ စက်မှုလုပ်ငန်းများသည် စီးပွားရေးအရ အကျိုးအမြတ် မဖြစ်ထွန်းသေးသော်လည်း မန်းမြို့တော်၏ မြို့ရိုးနီနီ၏ အပြင်ဘက်တွင် မြန်မာပြည်သစ်ကို တည်ထောင်နေကြောင်း ပြသရန် ဖြစ်သည်။ 

တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းပိုင်းကိုလည်း ခေတ်မီအောင် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသည်။ (စစ်မှုထမ်းစနစ်ကို ပြောင်းလဲခဲ့သလို) နိုင်ငံရေး သြဇာ ချုပ်ကိုင်နေမှုများကို ပြောင်းလဲလိုက်ခြင်းဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသတွင် သက်တမ်းရာချီ ကျင့်သုံးနေခဲ့သော လူမှုအဖွဲ့အစည်း စနစ်ကို သြဇာလျော့ပါသွားစေခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဗဟိုမှ ချုပ်ကိုင်ကာ စနစ်တကျ ဖြစ်စေသည်။ ယခင်ဌာနဟောင်းများကို ဖျက်သိမ်းကာ ဌာနသစ်များကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ရာစုနှစ်များစွာ အတွင်း ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးခိုင်မြဲနေခဲ့သည့် ကမောက်ကမ ရိုးရာဓလေ့များကို အစားထိုးမည့် ဘဏ္ဍာရေးစနစ်သစ်ကို တီထွင်ထူထောင်ခဲ့သည်။ ခေတ်မီရန် အတွက် တညီတညွတ် တသမတ်တည်း ဖြစ်ရန်၊ အာဏာသက်ရောက်ပုံ တိကျသေချာစွာ ရှိရန်၊ တရားရေးတွင် စီရင်နိုင်ခွင့် ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ ရှိရန် လိုအပ်သည်ဟု ယူဆတွေးမြင်ခဲ့သည်။ ယခင်က ထိုသို့ယူဆလုပ်ဆောင်ချက်များ  လုံးဝမရှိခဲ့ပေ။ ဤမင်းဆက် မတိုင်မီ နှစ်ပေါင်းများစွာက မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ရာထူးဆက်ခံသော ဓလေ့အရ သက်ဆိုင်ရာ မျိုးနွယ်စုများသည် ၎င်းတို့ လက်အောက်ခံနယ်များတွင် သြဇာညောင်းခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ မန္တလေးနှင့် နန်းတွင်းမှ ခန့်အပ်သော တာဝန်ခံ အမှုထမ်းများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် သူတို့၏ သြဇာမှာ မှေးမှိန်ရပြီ ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်ကပင် တော်ဝင်မိသားစုများနှင့် မှူးကြီးမတ်ရာတို့သည် မြို့ရွာများကို အပိုင်စားရကာ ထိုမြို့ရွာများမှ အခွန်စားခြင်းဖြင့် ဝင်ငွေရရှိသည်။ (ထို့ကြောင့် မြို့စား သို့မဟုတ် ရွာစား ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။) ယခုမူ လစာရိက္ခာ အနေဖြင့်သာ ဝင်ငွေရရှိတော့မည် ဖြစ်ပြီး အပိုင်စားရသော ကျေးလက်ဒေသများနှင့် အဆက်အသွယ် ပြတ်တောက်သွားမည် ဖြစ်သည်။ လက်ရှိအသုံးပြုနေသည့် စနစ်တကျ မရှိသော အခွန်ကောက်ခံမှုကို အစားထိုးရန် အခွန်စနစ်သစ်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အုပ်ချုပ်မှုစနစ် တစ်ခုလုံးကို တော်လှန်ပြောင်းလဲမှု ဖြစ်ပြီး များမကြာမီတွင်ပင် အထက်မြန်မာပြည်၏ လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ဖရိုဖရဲ ဖြစ်သွားစေခဲ့သည်။ 

အီဂျစ်နိုင်ငံတွင် ကဲ့သို့ပင် မြန်မာပြည်၏ ခေတ်မီပြောင်းလဲရေးများကိုလည်း ဝါဂွမ်းကုန်သွယ်မှုဖြင့် ဝင်ငွေထောက်ပံ့ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ မြေသြဇာကောင်းသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မရှိတော့သည့် အတွက် မန္တလေးတစ်ဝိုက် နယ်မြေကြမ်းများတွင် ဆန်စပါး အပိုအလျှံမရှိပေ။ မင်းတုန်းမင်းသည် ဝါဂွမ်းသည်သာ ဝင်ငွေရနိုင်သော သီးနှံ ဖြစ်ပြီး အထွက်နှုန်း တိုးစေရန် အားပေးကာ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အခြားနိုင်ငံများသို့ တင်ပို့ခြင်းဖြင့် ဘဏ္ဍာတိုက်ကို ဖြည့်တင်းနိုင်မည်ဟု နားလည်ခဲ့သည်။ သူ၏ အစီအစဉ်သည် လတ်တလောတွင် အဆင်ပြေနေခဲ့သည်။ ၁၈၆၀ ပြည့်နှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် ယူနီယံမြောက်ပိုင်းတပ်များက တောင်ပိုင်း ကွန်ဖက်ဒရိတ် ဆိပ်ကမ်းမြို့များကို ပိတ်ဆို့ထားသောအခါ ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်တွင် ဝါဂွမ်းဈေးများ မြောက်တက်သွားပြီး မင်းတုန်းမင်း၏ အရောင်းကိုယ်စားလှယ်များသည် အမြတ်အစွန်း များစွာ ရရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလများတွင်တော့ အခြေအနေ အဆင်ပြေနေခဲ့သည်။ 

ပုံမှာ မဟာမုနိဘုရားတွင် မင်းတုန်းမင်း အလှူပြုနေပုံ ဖြစ်ပါသည်။

(သန့်မြင့်ဦး၏ ‘The River of Lost Footsteps’ စာအုပ်မှ ကောက်နှုတ်ပါသည်။)

ပုံကို ဗြိတိသျှစာကြည့်တိုက် ဝက်ဘ်ဆိုဒ်မှ မှီငြမ်းပါသည်။

ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း မြန်မာနှင့် အင်္ဂလိပ်စစ်ပွဲများ (၁၈၂၄ - ၁၈၈၅ အေဒီ) မှ နောက်ထပ် အကြောင်းအရာများ ဆက်လက်လေ့လာရန်

ခေါင်းစဉ်များ အားလုံးကြည့်ရန်